مرتضى مطهرى

696

مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )

كالا اينجا بايد مسئلهء كالا و مسئلهء ارزش مطرح بشود . كالا به چه چيز مىگويند ؟ به يك معنا كالا - كه همان فارسىِ كلمهء متاع است - به چيزى مىگويند كه به نوعى مطلوبيت براى انسان داشته باشد - كه لغت « متاع » بهتر اين معنا را مىفهماند - يعنى انسان به نحوى از آن متمتّع بشود ، بهره ببرد و نيازى از نيازهاى او را رفع كند . لغت « متاع » به حسب ريشه‌اش اين معنا را بيان مىكند . به تعبير ديگر مىگويند كه كالا به چيزى گفته مىشود كه ارزش استعمال داشته باشد ، انسان با به كار گرفتن آن يك بهره و حظّى ببرد و يك نيازى از او رفع بشود ؛ شىء براى انسان مورد تمتّع باشد . اين مقدار را « ارزش استعمال » مىگويند . ولى يك شىء به صِرف ارزش استعمال داشتن « كالا » گفته نمىشود ، كه از اينجا مىتوانيم جواب يك اشكال خاصى را هم بدهيم و آن اين است كه ما به چيزى كالا مىگوييم كه ارزش مبادله داشته باشد . يك شىء آن وقت ارزش مبادله پيدا مىكند كه براى عموم قابل تمتّع باشد يعنى از نيازهاى اجتماعى و عمومى باشد نه از نيازهاى مخصوص به يك فرد . البته اين را اينها ذكر نكرده‌اند ، حالا ما مىگوييم براى اينكه يك اشكالى رفع بشود . مثلًا در باب ارزش به اين آقايان ايراد گرفته‌اند كه يك چيز ممكن است كه براى يك فرد ارزش زياد داشته باشد و براى افراد ديگر هيچ ارزش نداشته باشد يا ارزشِ كم داشته باشد . مثال مىزنند ، مىگويند برخى اشياء هست كه مورد علاقهء خاص يك شخص است به علت خاصى كه به او مربوط است . مثلًا يك كسى يگانه عكسى كه از پدرش باقى مانده براى او خيلى ارزش دارد كه اگر اين را در دست كسى ببيند حاضر است به قيمت گزافى بخرد ، در صورتى كه براى ديگران هيچ ارزشى ندارد و اگر دستشان باشد دور مىاندازند . يا براى فردى عكس معشوقش ارزش دارد . همچنين عكس خود انسان كه يك وقتى در يك جمعيتى در يك جايى بوده ، براى خودش ارزش دارد در صورتى كه براى ديگرى ارزش ندارد . پس ارزش استعمال در اينجا براى يك فرد هست ولى ارزش مبادله نيست . ارزش مبادله آنوقت است كه اين شىء براى افراد ديگر هم به همان مقدار ارزش داشته باشد ، آنوقت با يك كالاى ديگر كه آن هم براى عموم ارزش دارد مبادله مىشود . مثلًا يك امر غذايى از قبيل نان يا برنج كه براى عموم ارزش دارد و يك امر ديگرى كه مثل خودِ اين باشد ارزش مبادله‌اى پيدا مىكنند ؛ گندم با برنج يا پنبه مبادله مىشود . پس اگر ما كالا را اين‌جور تعريف كنيم بگوييم شيئى كه علاوه بر ارزش استعمال ارزش مبادله داشته باشد « 1 » ، از وقتى كه جامعهء بشر وجود داشته كه حتى پول هم هنوز اختراع نشده بوده

--> ( 1 ) بين اينها به اصطلاح منطقيّين عموم و خصوص مطلق است : هرچه كه ارزش مبادله دارد ارزش استعمال دارد ولى چنين نيست كه هرچه كه ارزش استعمال داشته باشد ارزش مبادله هم داشته باشد ، مثل همان امورى كه گفتيم براى يك شخص ارزش دارد نه براى عموم .